Gastrointestinal sistem ve yaşlanma

• Gastroentestinal Sistemde Yaşlanma Doğal Seyir ve Yenilenme süreçleri Prof. Dr. İbrahim DOĞAN

Bölüm özeti: Sindirim sistemi, besinlerin emilimi ve patojenlere karşı savunma işlevini yürütür. Yaşlanmayla birlikte tat ve yutma duyusunda azalma, mide ve bağırsak motilitesinde yavaşlama, enzim üretiminde düşüş ve mikrobiyota dengesinde bozulmalar görülür. Bu değişi klikler besin emilimini azaltır, inflamasyonu artırır ve sindirimle ilişkili sağlık sorunlarını çoğaltır; ancak sistem, diğer organlara kıyasla yaşlanmaya daha dirençlidir ve adaptif kapasite gösterir.

Sindirim sisteminin biri besinlerin emilimi, diğeri içeriğinde bulunan patojenlere karşı savunma olmak üzere iki temel görevi mevcuttur. Yaşlanma ile temel olarak tüm doku ve organların işlevlerinde azalma veya gerileme ortaya çıkar. Sindirim sistemi aslında diğer organ sistemleri ile kıyaslandığında yaşlanmadan daha az etkilenir. Bunu fazladan rezervi olmasına borçludur. Ancak yine de divertikülozis ve kabızlık gibi tipik olarak yaşlanma ile görülme sıklığı artan durumlar vardır. Sindirim sisteminin hemen her bölgesinde yaşlanmaya özgü değişiklikler görebiliriz.

Bu değişikliklerden biri tat duyusunda azalmadır. Bunun sonucunda gıda alımında

azalma ve beslenmede yetersizlik oluşabilir. Besin alımında azalmaya yol açabilen bir başka neden de yutma güçlüğüdür. Yaş ilerledikçe yutma güçlüğü görülme sıklığı artmaktadır. Yutma güçlüğü önemli ve alarme edici bir belirtidir. Yaşlanmaya bağlı olabilec eği gibi daha ciddi bir problemden de kaynaklanabilir, incelenmelidir. Bakım evlerinde yutma güçlüğü daha yüksek oranlara ulaşmaktadır.

Yaşlanma ile midenin çalışma şeklinde de değişiklikler olmakta ve midenin boşalma hızı yavaşlamaktadır. Erken doyma, açlık hissinin azalması, midede şişkinlik gibi belirtilerle kendini gösterebilir. Mide boşalmasında yavaşlamanın iştah azalmasında da rolü vardır. İştah azalması ve dolayısıyla besin alımında azalma sonucunda kilo ve kas kaybı meydana gelebilir. Midenin asit üretiminde yaş ilerledikçe yaklaşık %30’luk bir azalma görülebilir. İleri yaşlarda görülme sıklığı artan atrofik gastrit ve proton pompa sı inhibitörü (PPI) grubundaki ilaçların yaygın kullanımı da mide asit üretiminin daha da azalmasına yol açabilen önemli etkenlerdir. Demir, B12 vitamini ve kalsiyum gibi maddelerin emilimi için de mide asi di gereklidir. Asit azlığında bunların emilimi azalır. Mide asi di sindirim sistemine bakteri ve diğer zararlı mikroorganizmaların geçişine karşı da bir engel konumundadır. Asit azalması enfeksiyon riskini biraz artırabilir. İnce bağırsaklarımızda yaşlanma ile olan en önemli değişikliklerden birisi intestinal kriptlerde azalma ve villuslarda uzamadır. Villus adı verilen yapılar ince bağırsak yüzey alanını genişleten küçük mikroskobik parmaksı uzantılardır, kriptler ise içeri d oğru uzayan mikroskobik çukurlardır. Bu değişiklikler besinlerin emilim yüzey alanının azalmasına yol açabilir. Bağırsak yüzeyini zararlı patojenlere karşı koruyan IgA (bağışıklık antikoru, alt tipi A) düzeyinde de yaşlanma ile azalma olduğu bildirilmektedir. İnce bağırsaklarda görülen bir başka değişiklik ise yaşlanma ile barsak geçirgenlikte artış olmasıdır. Sindirim sisteminin temel fonksiyonu olan besinlerin sindirimi ve emilimi, bağırsakların hareketlerindeki düzenliliğe ve sindirim salgılarının yeterli olmasına bağlıdır. Bağırsakların hareketi yani motilitesi bağırsak duvarı içerisine yerleşmiş olan enteri k sinir sistemi tarafından kontrol edilir. Vücudumuzdaki ikinci beyin olarak da bilinen bu sinir sisteminde yaşın ilerlemesi ile birlikte sinir hücrelerinin sayısında ve sinir liflerinin yoğunluğunda azalma olur. Böylece iyi bir sindirim için gerekli olan bağırsak hareketlerinin etkin kontrolünde aksaklıklar ortaya çıkabilir.

Yaşlanma ile kalın bağırsakta içeriğin ileriye doğru hareketinde yavaşlamaya neden olan değişiklikler ortaya çıkmaktadır. Bunlardan biri sinir hücreleri tarafından üretilen asetil kolin isimli ve normalde bağırsak düz kas hücrelerinde kasılmaya neden olan maddeye verilen cevapta azalmadır. Bu hareketlerin yavaşlamasına neden olur. Bu şekilde motilite problemleri kalın bağırsağı ve anorektal bölgenin işlevlerinde bozulmaya, gerilemeye neden olabilir. Yaşlı

insanlarda bu nedenle kabızlık ve dışkı kaçırma gibi problemler daha fazla görülür. Yaşlı nüfusun neredeyse yarısını etkileyen kabızlık problemi, hem yaşam kalitesini çok olumsuz etkiler, hem de bazı ciddi komplikasyonlara yol açabilir. Kabızlığın kalbe, akciğerlere ve beyin fonksiyonları üzerine olumsuz etkileri vard ır. Kabızlığı olan insanlarda fazlaca ıkınma sırasında zaten daralmış olan kalp ve beyin damarlarında kan akımını daha da azaltarak kalp krizine, nefes darlığına ve hatta inmeye yol açabilir. Bu nedenle uygun ilaçlarla ve yaşam tarzı değişiklikleri ile mutlaka düzeltilmelidir. Dışkı kaçırma insanları eve kapatarak, sosyal yaşamdan koparabilir. Hareketliliği azaltarak, sağlık sorunlarını ağırlaştırabilir. Bu durum mental, fiziksel ve biyolojik yaşlanmayı daha da hızlandırır.

Yaşlanma bağırsak duvarının yapısal bütünlüğünü de etkiler. Araştırmalarda hücreler arası aralığın yapısında değişiklikler ve kollajen depolanmasında artış gibi dejeneratif değişiklikler olduğu gösterilmiştir. Yaşlanma bağırsaklardaki hücrelerin yenilenmesini de olumsuz yönde etkilemektedir. İntestinal kök hücrelerin rejeneratif kapasitesi azalmaktadır. Çeşitli nedenlerle ortaya çıkan hasarların onarılması gecikmektedir. Bu onarım yetersizliği sonucunda kalın bağırsakta divertiküller ve kolon kanseri gibi d urumlara ilerleyen yollar açılmaktadır.

Pankreasta etkilenen organlarımızdan biridir. Yaşlanma ile pankreasta görülen en önemli değişiklik hacmindeki azalmadır. Yaş ilerledikçe pankreasta atrofi, fibrozis ve yağlı infiltrasyon olmakta, böylece hem hacmi hem de fonksiyonları azalmaktadır. Pankrea sın yaşlanma ile hem insülin salgısı gibi endokrin fonksiyonları hem de lipaz gibi besinlerin sindirimini sağlayan enzimleri üreten ekzokrin fonksiyonları etkilenir. Pankreasın ürettiği yağların sindirimini sağlayan lipaz gibi enzimlerin azalması, sindirim güçlüğünü artırabilir.

Sindirim sistemi dış dünyadaki maddeler ve mikrobiyal patojenlerle en geniş yüzey temas alanımızdır. Yaşlanma ile etkinliği azalan bağışıklık sistemi nedeniyle sindirim sistemine gelen viral, bakteriyel ve fungal patojenlere karşı savunma mekanizmalarında bir gerileme ortaya çıkar. Vücutta bağışıklık sisteminde olan değişiklikler, besinlerin antijenik özelliklerine ve vücudumuzdaki yerleşik mikrobiyotaya karşı davranışta değişikliklere de yol açabilir. Sindirim sisteminde bulunan çok sayıda antijen ve mikrobiyolojik canlılar nedeniyle denge halinde devam eden düşük düzeyli ve devamlı bir inflamasyon yani iltihap durumu vardır. Bu normalde kontrol altındadır, dengeli bir şekilde sürdürülür. Yaşlanma ile dengede bozulma ve bu inflamasyonda artış ortaya çıkabilmektedir. İnflamasyonda artış başta kalp, damarlar ve beynimiz olmak üzere hemen hemen bütün organları ve dokuları olumsuz etkiler.

Bağırsaklarımızdaki mikrobiyota adı verilen birçok farklı türün bir araya gelmesi ile

oluşan mikroskobik canlılar topluluğu, başta bağışıklık sistemi ve metabolizma alanlarında olmak üzere insan sağlığında çok kritik bir role sahiptir. Yaklaşık 100 trilyon mikroskobik canlıdan oluşan bağırsak mikrobiyotası (insan bedeninde yaklaşık 30 trilyon hücre bulunmaktadır…) her bireyde farklı olup, parmak izi gibi kişiye özeldir. Kişiye özgü mikrobiyotanın oluşumunda sürdürülen yaşam tarzı, beslenme tarzı ve çevresel faktörlerin önemli etkileri vardır. Bugün insan bağırsak mikrobiyotasında normalde bi nden fazla farklı türün denge içinde birlikte yaşadığı bilinmektedir. Mikrobiyotayı oluşturan türlerin çeşitliliği (biyoçeşitlilik) ne kadar fazlaysa o kadar sağlıklı bir mikrobiyotaya sahip oluruz. Mikrobiyota çeşitliliğinin doğumdan sonra ilk bir yaş içinde artmaya başladığı ve üçüncü yaşa kadar bu genişlemenin devam ettiği, beş yaşında da dengeye geldiği yetişkine benzer özellikler kazandığı bilinmektedir. Yaşlanmanın sindirim sistemi üzerindeki en önemli etkilerinden biri de bağırsak mikrobiyotasında olan değişikliklerdir. Araştırmalar yaşlanma ile hem mikrobiyota genel çeşitliliğinin azaldığı, hem de Bifidobacterium ve Faecalibacterium gibi faydalı türlerin azaldığını göstermektedir. Faydalı türler azalırken, fırsatçı türlerde ve inflamasyonu tırmandıran türlerde ise artış gözlenmiştir. Bağırsaklar ımızda yaşayan türler arası dengenin bozulması durumuna disbiyozis (dysbiosis) adı verilmektedir ve yaşla birli kte disbiyozis artmaktadır. Bu durumu diyet düzenlemeleri ile iyileştirmek mümkündür. Meyveler, sebzeler ve lifli besinlerden zengin Akdeniz diyeti önerilmektedir. Bunun yanında bazı kişilerde prebiyotikler ve probiyotikler de mikrobiyotanın korunmasında y ardımcı olabilir. Mikrobiyotayı etkileyen faktörler sadece besinlerle sınırlı değildir. Düzenli fiziksel egzersizin ve stresten uzak yaşamın bile mikrobiyota çeşitliliğini artırdığı bilinmektedir. Yüz yaşını geçen insanlarda mikrobiyota çeşitliliğinin diğerlerinden çok daha iyi olduğu araştırmalarda gösterilmiştir. Mikrobiyotada disbiyozis adı verilen bozulmalar bağırsak geçirgenliğinin artmasına yol açabilmektedir. Sindirim sistemi vücuda en büyük madde giriş bölgesidir. Sindirim sistemi normalde sadece gerekli ve yararlı olan maddelerin vücudumuza girmesine izin verir. Geçirgenliğin artması bakterilerden veya çevresel kaynaklardan gelen istenmeyen, zararlı maddelerin vücudumuza girmesine yol açar. Bu da bağışıklık sistemini tetikleyerek vücutta inflamasyon (iltihap) düzeyinde artışa yol açar. Kronik inflamasyon birç ok organ sistemine zaman içerisinde ciddi zararlar verebilir.

Mikrobiyotanın enerji metabolizması üzerinde de önemli etkileri vardır. Mikrobiyota değişikliklerinin besinlerin emilimini etkilediğini gösteren araştırmalar mevcuttur. Kemik sağlığı için önemli olan kalsiyum ve D3 vitamini emilimi ve safra asidi metabolizması üzerine de önemli etkileri vardır. Mikrobiyota kompozisyonun iyileştirilmesine yönelik Akdeniz diyeti gibi uygulamalar, yaşam tarzı değişiklikleri, probiyotik takviyelerinin yaşlanmanın olumsuz etkilerini azaltabileceği gösterilmiştir.

Sonuç olarak bütün bu değişikliklere rağmen sindirim sistemi yaşlanma sürecinden diğer organlara kıyasla daha yavaş, kademeli ve adaptif bir şekilde etkilenir. Bazı sistemler gibi ani ve dramatik değişiklikler yerine, sindirim sisteminde işlevsel kapasite yavaşça azalır. Bu sayede sindirim sisteminde sağlığın yaşlılık boyunca diğer sistemlere kıyasla biraz daha kolay yönetilebilmesine olanak tanır.