Cilt yaşlanmasının biyolojisi

• Cilt yaşlanması Doç. Dr. Bilge BÜLBÜL ŞEN

Bölüm özeti: Cilt ve deri ekleri, yaşlanmanın en erken ve görünür etkilerini gösterir. Genetik ve çevresel faktörler (UV ışınları, oksidatif stres, hormon değişiklikleri) epidermis, dermis, kollajen, elastin, saç ve tırnak yapısında bozulmalara yol açar; bu da kırışıklık, sarkma, kuruluk, pigment düzensizlikleri ve saç -tırnak değişiklikleriyle kendini gösterir. Sağlıklı yaşlanmada bu süreci yavaşlatan önlemler, yaşam kalitesini artırır.

Yaşlanma, zamana bağlı bir süreçtir ve uzun yıllar boyunca kaçınılmaz olduğu düşünülmüştür. Bu süreç, vücudumuzun genetik programının üzerine çevresel faktörlerin etkisiyle şekillenir. Kronolojik yaşlanma sürecinde, derimiz de bu süreçten kaçınılmaz olarak etkilenir. Yaşlılık genellikle 65 yaş üstü olarak tanımlansa da, cilt yaşlanması doğumla birlikte başlar. En büyük organımız olan deride meydana gelen değişiklikler dışarıdan doğrudan görülebildiği için yaşlanmanın ilk fark edilen belirtilerini oluşturur. İnsan ömrünün uzamasıyla birlikte dış görünüme verilen önem artmış, görünümdeki değişiklikler bireyin psikolojik ve sosyal durumunu etkileyerek ruhsal sağlığında bozulmalara yol açabilir hale gelmiştir. Bu nedenle, deri yaşlanmasının yavaşlatılması ve cildin yenilenmesi daha da önemli hale gelmiştir. Cilt yaşlanması hem genetik faktörlere hem de dış çevresel etkenlere bağlı olarak gelişir. Bu bağlamda yaşlanma süreci, sıklıkla intrensek (genetik) ve ekstrensek (çevresel) yaşlanma olmak üzere iki grupta incelenir. Genetik yaşlanma süreci, cinsiyet ve ır k gibi bireysel özelliklere göre farklılık gösterebilirken; ekstrensek yaşlanma, çevresel faktörlerden kaynaklanır. Bu faktörlerin başında ultraviyole (UV) ışınları gelir. Bu nedenle, ekstrensek yaşlanmaya sıklıkla fotoyaşlanma adı verilir. UV ışınlarının yanı sıra yetersiz beslenme, hormonal bozukluklar, tümör gibi katabolik durumlar, sigara ve alkol kullanımı, sağlıksız yaşam alışkanlıkları, yoğun stres, çevre kirliliği ve yerçekimi de yaşlanma sürecini hızlandıran etmenlerdir. Yaşlanmanın türüne bağlı olarak ciltte farklı değişiklikler meydana gelir. İntrensek yaşlanmada epidermis ve dermiste incelme, kollajen ve elastin doku kaybı, deri fonksiyonlarında azalma görülür. Bu süreçte, derinin nemini sağlayan hyaluronik asit miktarı azalır; bunun sonucunda cilt kuru, hassas ve ince kırışıklıklı bir hale gelir. Derinin bariyer fonksiyonu zayıfladığı için su kaybı artar, kolayca yara oluşur ve iyileşme süreci yavaşlar. Çevresel etkenlere bağlı yaşlanmada ise deri hasarı daha belirgin hale gelir. Özellikle

fotoyaşlanma durumunda, tekrarlayan ve kronik güneş maruziyeti sonucu meydana gelen hücresel hasar; pigment düzensizliklerine, kahverengi ve beyaz lekelere, kollajen ve elastin yapısında bozulmalara, kalın ve derin kırışıklıklara neden olur. Bu belirtiler daha çok yüz, göğüs ön yüzü ve kolların dış yüzü gibi güneşe açık bölgelerde görülür. Çevre kirliliği, egzoz gazları, sigara dumanı ve stres, ciltte reaktif oksijen radikallerinin oluşmasına neden olur. Bu durum, oksidatif stresi artırarak kollajen yıkımına yol açar ve yaşlanma sürecini hızlandırır. Hormonlar da cilt üzerinde önemli etkiler e sahiptir. Özellikle kadınlarda menopoz sonrası östrojen seviyelerinin azalması, ciltte kuruluk, elastikiyet kaybı ve pigment bozukluklarına neden olur. Ayrıca, yaşla birlikte derinin incelmesi ve kollajen desteğinin azalması sonucunda yüzeyel kılcal dama rlar belirginleşir. Bu damarlar temasla kolayca rüptüre olabilir ve ciltte morarmalar oluşabilir. Yaşlanma sürecinde özellikle yüz bölgesinde belirgin değişiklikler gözlenir. Kollajen üretiminin azalması, elastin liflerinde bozulmalar, deri altı yağ dokusunun hacim kaybı ve özellikle yüz yağ pedlerinin yer değiştirmesi, ciltte sarkma ve gevşemeye yol a çar. Bu değişiklikler sadece deri ve subkutan yağ dokudan kaynaklanmaz; ligamanlarda gevşeme, kemik yapılarda —özellikle göz çevresi ve üst çene kemiklerinde — rezorpsiyon sonucu çökmeler meydana gelir. Göz çukuru genişler, yüz yüksekliği azalır ve yüz yapı ları kranial tabana göre aşağı ve içe döner. Bu yapısal değişiklikler yaşlı yüz görünümünün oluşmasına neden olur. Ciltteki değişimlerin yanı sıra deri ekleri de yaşlanma sürecinden etkilenir. Hücre üretiminin azalması, saç ve tırnak gibi yapıların incelmesine ve büyüme hızında yavaşlamaya neden olur. Yaşla birlikte, kıl köklerinde bulunan melanosit hücrelerinde azalma olur. Elli yaşına kadar insanların yaklaşık %50’sinde saçlarda beyazlaşma başlar. Beyazlaşma sürecinin başlangıcı büyük oranda genetik faktörlere bağlıdır. Bununla birlikte, serbest radikal oluşumuna bağlı oksidatif hasar da melanosit kaybında rol oynar. Hem kadınlarda hem de erkeklerde saçlarda azalma görülürken, erkeklerde androgenetik alopesi nedeniyle saç kaybı daha erken ve daha belirgin şekilde gerçekleşir. Tırnaklarda ise tırnak yatağının beslenmesinin bozulması; tırnak renginde, kalınlıkta, şekil ve büyüme hızında değişikliklere yol açar. Yaşlanmayla birlikte tırnaklar daha kuru, gevrek, kırılgan ve mat bir görünüme sahip olur; tırnaklar düzleşir ve iç bükey şekil alabilir. Yaşlanma süreci esas olarak hücresel düzeyde başlamakla birlikte, bu sürecin gözle görülebilir belirtileri genellikle deri ve deri eklerindeki değişimlerle fark edilir. Sağlıklı ve genç görünümlü bir cilt, her zaman gençlikle özdeşleştirilmiştir. Bu nedenl e sağlıklı yaş alma sürecinde, cilt yaşlanmasını geciktiren ve tedavi eden yaklaşımlar önem kazanmakta; bireyin

yaşam kalitesini artırmak adına dikkatle değerlendirilmesi gereken bir alan haline gelmektedir.