Kas, kemik ve hareketlilik

• Kas ve İskelet Sistemi Kas Kaybı (Sarkopeni) ve Kemik Yoğunluğunun Azalması (Osteoporoz) Hareketliliğin ve Bağımsızlığın Korunmasında Egzersizin Rolü Uzm. Dr. Hatice AĞIR

Bölüm özeti: Sarkopeni ve osteoporoz, yaşla birlikte kas ve kemik kaybına bağlı sık görülen durumlar olup, kas gücü, denge ve kemik sağlamlığını azaltır. Düzenli egzersiz, dengeli beslenme ve tıbbi takip, hem kas hem kemik sağlığını korumada ve komplikasyonları önlemede en etkili yaklaşımdır.

Sarkopeni, yaşlı bireylerde sık karşılaşılan geriatrik sendromlardan biridir. Bu durum, yaşlanma süreci veya bazı hastalıkların neden olduğu iskelet kası kaybına bağlı olarak gelişen kas gücü ve fiziksel fonksiyon kaybı ile karakterizedir. İskelet kası hacmi ve kas gücü, 70’li yaşlarda 40’lı yaşlara kıyasla yaklaşık %30 –35 oranında azalır. Kaslar, 40 yaşına kadar gelişimini sürdürürken; bu yaştan sonra kütle ve işlev kaybı başlar. 50 yaşından itibaren her yıl kas kütlesinde %1–2, kas kuvvetinde ise %1.5–5 oranında kayıp görülür. 60–70 yaş aralığında bu oran %5 –13’e kadar çıkabilir. 70 yaş üzerindeki bireylerde sarkopeni prevalansı yaklaşık %40’tır. 2050 yılı itibarıyla, dünya genelinde 500 milyon kişide sarkopeni gelişeceği tahmin edilmektedir. Fizyolojik olarak sarkopeni, yaşlanmaya bağlı kas yapım ve onarım kapasitesindeki azalma ile kas yıkımının artması sonucu gelişir. Özellikle Tip 2 kas liflerinde belirgin kayıp yaşanır ve kas dokusunun yerini yağ dokusu alır. Bu durum, kas gücünde azalmaya, güçsüzlük, denge bozukluğu, merdiven inip çıkmada zorluk, belirgin kas atrofisi ve fiziksel aktivitelerde azalmaya yol açar. Osteoporoz, kemiklerin zaman içinde kalsiyum kaybederek daha gözenekli, zayıf ve kırılgan hale gelmesiyle ortaya çıkan sistemik bir iskelet hastalığıdır. Kemiğin iç yapısı bozulur, kemik kütlesi azalır ve iskelet sistemi zayıflar. Kemikler, kaslara yapısal destek sağlamalarının

yanı sıra, hayati organları koruyan ve kalsiyum depolayan yapılardır. Osteoporoz, kişinin genç yaşlarda düşük kemik kütlesine sahip olması ya da ileri yaşlarda hızlı kemik kaybı yaşaması sonucu gelişebilir. 65 yaş üzerindeki kadın ve erkeklerde kalça, omurga, el bileği gibi bölgelerde kırıklar yaygındır. Ancak erkek osteoporozu, kadınlara kıyasla daha az ilgi gören bir konudur. Oysa yaşam boyu erkeklerin üçte biri osteoporotik kırık riski taşımaktadır. Omurga kırıklarının %14’ü ve kalça kırıklarının %34’ü erkeklerde görülmektedir. ABD ve bazı Avrupa ülkelerinde erkeklerde osteoporotik kırık oranlarının giderek arttığı bildirilmektedir. Tedavi edilmeyen osteoporoz; kemik ağrısı, şekil bozuklukları, hareket kısı tlılığı ve psikolojik bozulmalar gibi ciddi sonuçlara yol açabilir. En dikkat çekici özelliği ise, kırık oluşmadan önce belirti vermemesi nedeniyle sessiz ilerlemesidir. Osteoporoz belirtileri şunlardır: • Bel ve sırt ağrısı • Boyda kısalma, omurga kırıkları • Kambur duruş, omuzlarda yuvarlaklaşma • El bileği, kaburga ve kalça kırıkları Tanı sürecinde yalnızca fizik muayene yeterli değildir. Direkt grafiler, kemik mineral yoğunluğu ölçümü (DXA), kan ve idrar testleri gibi yöntemler tanı ve takip için gereklidir. Özellikle DXA ölçümlerinin 1.5 –2 yıl arayla aynı cihazla yapılması önerilir. Erken tanı, komplikasyonların önlenmesinde kritik öneme sahiptir. Tedavi yaklaşımları: 1. Düşmeleri önlemeye yönelik yaşam tarzı değişiklikleri 2. Fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanı tarafından önerilen egzersiz programları 3. Kalsiyum ve D vitamini yönünden zengin diyet 4. İlaçların düzenli kullanımı ve hekim kontrolleri 5. Osteoporozun önlenebilir ve tedavi edilebilir bir hastalık olduğunun bilinmesi Sarkopeni ve osteoporoz yalnızca yaşlıları değil, gençleri ve çocukları da etkileyebilen sorunlardır. Sarkopeni, birincil (yaşa bağlı) ve ikincil (hastalığa, yetersiz beslenmeye, düşük fiziksel aktiviteye bağlı) olmak üzere ikiye ayrılır. Birincil sarkopenide uydu kas hücrelerinde ve motor nöronlarda azalma, büyüme hormonu, testosteron ve ghrelin düzeylerinde düşüş,

proinflamatuar sitokin artışı, mitokondriyal disfonksiyon, miyokin üretiminde bozulma gibi faktörler etkilidir. İkincil sarkopeni ise malnütrisyon, vitamin eksiklikleri, kronik hastalıklar (diyabet, obezite, kalp-karaciğer yetmezliği vb.), fiziksel inaktiv ite, alkol, sigara ve stres gibi çevresel ve klinik faktörlerle ilişkilidir. Tedavide en etkili yöntem egzersizdir. Mevcut kanıtlar, fiziksel aktiviteyi sarkopeni tedavisinde birincil yaklaşım olarak önermektedir. • Direnç eğitimi, kas gücü ve dayanıklılığı artırarak kas kaybını durdurabilir. • Aerobik egzersiz, kas fonksiyonlarını ve kardiyorespiratuvar kapasiteyi geliştirir.

• Yürüme programları, özellikle 60 yaş üstü bireylerde kas kütlesinin korunmasını sağlar. Altı ay boyunca günde 30 dakika yürüyüş, kas dokusunun korunmasında oldukça etkilidir. 12 haftalık direnç eğitimi kas gücünü anlamlı derecede artırabilir. En etkili egzersiz programı; • Haftada 2–3 kez, • 20–45 dakika süren, • 10 tekrar setlerinden oluşan, • En az 3 ay süren, • Direnç, denge ve koordinasyonu içeren, • Fizyoterapist eşliğinde kişiye özgü modifiye edilmiş bir yapıdadır. Egzersiz öncesi mutlaka tıbbi değerlendirme yapılmalı, eşlik eden hastalıklara göre egzersiz planı uyarlanmalı, kontrendike durumlar varsa kontrol altına alınmalıdır. Serbest ağırlıklar ve direnç bantları ile yapılan egzersizler, yeni kas proteini sentezin i teşvik eder. Kuvvetlendirme, yürüyüş, aerobik, hidroterapi gibi yöntemler kombinlenerek etkin tedavi sağlanabilir. Haftada iki kez, bacak, kol, sırt, karın, omuz gibi kas gruplarını içeren egzersizlere katılım, sarkopeniyi önlemede oldukça önemlidir. Sonuç olarak; kas ve kemik sisteminin korunmasında en temel unsur, düzenli ve bilinçli egzersizdir. Egzersiz; kas kuvvetini, mobiliteyi, dengeyi ve yaşam kalitesini artırmakla kalmaz,

aynı zamanda mortalite riskini de düşürür. Bu bağlamda, fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanlarının yönlendirmesiyle hazırlanan bireyselleştirilmiş egzersiz programları, sarkopeni ve osteoporozun etkili şekilde yönetilmesinde kilit rol oynamaktadır.